düzenleme 1: balığı açtıktan sonra mevcut isminden rahatsızlık duydum çünkü, semantik olarak bir hata içermese de vurgu ve söz dizimde hata olduğunu düşündüm. çünkü burada niyetim 'bilinçsiz kullanımı' vurgulamaktı. her ne kadar reddedilmiş olsa da başlığının adının "türkçede sel sal ekinin biliçsiz kullanımı" olarak değiştirilmesini öneriyorum.

aslında bu tanım/makale derleme çalışmasını dünya sözlük'te yayınlamıştım. burada birçok yazar arkadaşın dil içerikli başlıklara ilgisi ve bilgisi üzerine içeriği aynen kopyalama suretiyle buraya da taşıdım. umarım fayda verici bir yazı olmuştur.

dilimizde her geçen gün daha da fazla kullanım alanı bulmaya başlayan sal/sel eki adeta "acil durumda camı kırınız" fonksiyonu edinmiştir. ifade etmedeki yetersizlikler kelime+ sal/sel eki çözümlenmeye çalışılınca ortaya çirkin kullanımlar çıkmıştır. örneğin; soru+sal, oyun+sal, hücum+sal, puan+sal, sistem+sel, muhasebe+sel vb kullanımlar kulağı tırmalayan yanlış kullanımlardır.
ahmet bican ercilasun ve zeynep korkmaz'ın ifade ettiği gibi tamlamalarla anlatım yapan sal/sel eki marifetiyle yapısı bozulmaktadır. duygu sömürüsü> duygusal sömürü, para sorunu> parasal sorun örneklerinde de görüldüğü gibi belirtisiz isim tamlaması bozulmaktadır.
"+sal" ekinin daha doğrusu "sal" kelimesinin kökenine indiğimiz zaman sal: düzlük anlamına gelen bir kelimedir. sal'ın kelime olarak doğru kullanıldığı iki kullanım vardır.
kumsal kelimesinin türemesi de kum+sal= kumluk düzlük alan anlamına gelmektedir. bir diğer kelime de uysal. uy+sal kelimesi de bizim gerçek "sal" kelimemizden türemiştir.
ali akbaş'ın ifade ettiği üzere söz konusu "sal" kelimesi "çoğu zaman ek sanarak kullandığımız müstakil bir kelimedir. işte bu aldanış, bu sal kelimesini türkçenin en işlek eklerinden biri haline getirdi.
arapçadan gelen nispet î'sinin yerini alarak örneğin tarihî>tarihsel, alievî> ailesel, siyasî> siyasal, kutsî> kutsal şeklinde kullanılmaya başlandı. +sal ekinin söz konusu yaygınlaşmasındaki etken büyük ünlü uyumu (kalınlık- incelik) uyumuna girmesidir.

sal eki ilkin ulusal ve siyasal kelimelerinde kullanıldı fakat yanlış ekleşti. siyasi kelimesinin etimolojisine baktığımızda kökeni "siyasa" olarak görülür. normalde ek +al olarak türetecekken siyas+al> siya+sal olarak türemiştir. "siya" kelimesinin kökenine baktığımızda ise kürekleri geri çekmek anlamına gelen bir denizcilik terimidir ve italyancadan gelmektedir.
aynı şekilde ulusal kelimesinde de ulus+al>ulu+sal biçiminde bir türeme algılanmıştır. yanlışlığın büyüklüğü ortadadır.

arapçadan dilimize çok daha eski dönemlerde geçmiş olan nispi î'si ile kıyas edersek nispet 'i'si hala kullanım olarak daha yaygındır. enfel doğan makalesinde türkçe sözlükte 445 tane nispet î'si kullanımı tespit etmiştir. nispet î'ye karşılık gelen tek ek +sal eki olmadığı gibi haricinde 54 değişik karşılık daha vardır.
nispet î'ye karşılık gelen karşılık gelen +sal kullanımı ise 31 kelimeyle sınırlıdır. tabi yazı diline geçmeyen fakat sözlü dilde kullanımlar çok daha fazladır. dillerin değişiminde de yazı dili her zaman direnç gösterir, aynı şekilde dil bilgisi de lakin en sonunda sözlü dildeki farklılıkları kabul etmek zorunda kalır. doğru kullanımlar olduğu gibi "galat" yani halkın yanlış kullanımları da olmaktadır.
sadece +sal eki özelinde değil de dilimizin ödünçlediği ve bünyesine kattığı kelimelerde de ek yığılması yani aynı görevde kullanılmış ekler görmekteyiz. yine ali akbaş'ın makalesinden bir örnek; evrak, eşkıya ve evliya kelimeleri varak, şaki, veli gibi kelimelerin çokluk şeklidir. halbuki biz bu kelimeleri tekil olarak kullanıyor, evliya+lar şeklinde çekimliyoruz. bu kullanım yanlıştır ancak geçerlilik kazanmıştır. kitleler dili bilinçli ve kökenine vakıf olarak kullanmadıkları için galatlara sıkça rastlanır. dilden bütün bunları silmek mümkün değildir ancak daha doğru kullanımlarla tahribat hafifletilebilir.
+sal ekiyle ilgili bir diğer tehlike fransızcadan dilimize geçen +al ekinin araya kaynamasıdır. artık kullanım sırasında bunlar birbirine karışmaktadır.

bu yazıyı kaleme alırken hemen aklıma doğrudan bendenizı de ilgilendiren türkçe dersi öğretim programı geldi. mevzu bahis programı inceleyince +sal, sel kullanımına dair örneklere rastladım işte kullanımların tam listesi; duygusal, sayısal, ulusal, mantıksal, uzamsal, toplumsal, siyasal, kalıtımsal, sanatsal, doğrusal, duyuşsal, yapısal, kurgusal, kavramsal olmak üzere 14 farklı kullanıma rastladım. özellikle "toplumsal, yapısal" kelimeleri birden çok yerde kullanılmış. çıkardığım sonuç ilmi konular ve pedagojide dile geçen sözcükleri +sal, sel ekiyle türetme eğilimi mevcuttur. her ne kadar yanlış bir şekilde -ek olarak- girmiş olsa da, yanlış kullanılsa da sal dil içerisinde ciddi kullanım ve yaygınlık başarısına ulaşmıştır.

özetle +sal, sel ekinin kullanımı artık büyük oranda galat-ı meşhur olmuştur ve dilden arındırılması mümkün değildir. bunun yerine kelimeleri daha doğru seçerek "korkunç" kullanımlara yer vermemeye çalışmalıyız. yanlış kullanımları duyunca ya da okuyunca uyarmalıyız. dil bizim en nadide hazinemizdir ve ona sahip çıkmalıyız.
kaynaklar:
türkçede nispet ekini karşılama yolları
türkiye türkçesi grameri şekil bilgisi, zeynep korkmaz
türkçede sal/sel sorunu
tdk resimli sözlük
ahmet bican ercilasun- türkçemize sızan çirkinlik
türkçe dersi öğretim programı

türkçede sel sal ekinin biliçsiz kullanımı