nokta

    #diğer sırala ▼
    başlıkta ara ▼
    3 entry daha

    • bir zamanların gündem yaratan dergisi.
    • Sonun başlangıcı. Cümlenin ölümü. (Metafor yerindeyse). Bazen isyan anlamı yapar. Sus artik! Yakınımı.
    • sonlarla başların arasını açtığı gibi, harflerle harflerin arasını açmakta da pek mahir olan tuhaf geometrik şekildir.

      "nokta" sözcüğü nişanyan sözlük'ün aktardığına göre arapça نقطة kelimesinden gelmekte. nişanyan'ın iddiasına göre arapçaya da aramcadan geçmiş. aramca "nakad" kelimesiyse "delmek, noktalamak, gagalamak" gibi anlamlara gelmekteymiş.
      ayrıca nişanyan, farklı harflerden oluşan "nakit / نقد " sözcüğüne de bağlantı vermektedir. yazarın iddiasına göre "nakd" ifadesi "gagalama, eşeleme" anlamıyla beraber "metal para, akçe" anlamlarına da gelmekte.

      verdiği köklere elimdeki arapça-türkçe sözlüklerden (ilyas karslı, yeni sözlük; mevlüt sarı, el mevarid) baktığımdaysa,

      نقط kökü için;
      - noktalamak, harfe nokta koymak.
      - damlalık, damlama cihazı.
      - ve türkçedeki kullanıma benzer "önemli nokta, püf nokta, dönüş noktası" gibi anlamlar
      görüyorum.


      نقد kökü için;
      - bir şeyin iyisini kötüsünden ayırmak, ayıklamak için gözden geçirmek.
      - Tenkit (tenkit, nekat. aynı kökten) etmek, kusurunu söylemek.
      - Peşin ödemek.
      - Göz ucuyla bakmak.
      - Yılan vb. ısırmak.
      - (diş vb. için) ufanmak, aşınıp küçülmek
      - gaga. kuşun burnu.
      gibi anlamlarının olduğu görüyorum.

      ilginç bir örnek olarak "enkadaş şeceru": "ağaç yapraklanmak" gördüm. muhtemelen ağacın diğerlerinden ayrışan özelliği olarak yahut ağacın iyisinin yapraklı olmasından yola çıkarak böyle bir çıkarım yapılmış.
      birbirinden alakasız gibi görülen bu anlamlar aslında tek bir noktada birleşiyor. şöyle ki; kelimenin kökünde bir tür seçme, ayıklama işlemi var. tenkit dediğimiz, bir tür elemedir. iyiyi kötüden ayırt etmeye yarar. gaga, kuşun burnu gibi şeyler de gene aynı işlevi görür. kuş, gagasıyla besleneceği şeyin işine yarar kısmını alır. tenkit eder yani. göz ucuyla bakmak için de belki benzer bir çıkarım yaparız. aynı kökten "gözetmen" gibi bir anlam da türemiş. muhtemelen iyiyi kötüden ayırmakla ilgili gene. ama yılan ısırmasını ve peşin ödemeyi anlamadım.

      şimdi, burada anlamadığım "nokta"lar var. ilki, nişanyan neden bu iki farklı kökü ilişkili gördü? evet belki anlamlar açısından, noktanın gagalamaya benzer olması (küçük bir nokta, çentik oluşturması) ve tenkit'in iyiyi kötüden ayırması gibi harfe koyulan noktanın da harfi değiştirip başka anlamlara büründürmesi gibi zorlama çıkarımlar yapılabilir ama bu çıkarımlar ne denli makuldür? neticede araplar açısında telaffuzları bambaşka olan iki farklı köktür bunlar. ilginç gerçekten.
      anlamadığım bir diğer "nokta"ysa نقط kökünün "harfe koyulan nokta, hareke" anlamını ne zaman kazandığıdır? kökün ilk anlamı da bu mudur? zira tarihçilerin aktardığına göre ilk dönem arap alfabesindeki harflerde bugünki gibi ayırıcı noktalar yoktu (bu konu tartışmalı bir konu. ilk dönem harflerde noktaların olduğuna dair deliller de var). Bu durumda yapılması gereken nişanyan'ın da yaptığı gibi kökün anlamını diğer sami dillerde mi sürmeliyiz?
      gerçi sonuçta nokta harfe de koyulsa, kıyafete sıçrayan boya da olsa noktadır. onu harfe ekleyince geometrik olarak noktalığından bir şey kaybetmez ki...
      bir ara dil felsefesine de girmem gerekecek sanırım.

      neyse son olarak kelimenin tdk sözlüğündeki anlamlarını kopyala yapıştır yaparak vereyim.

      nokta
      Arapça nuḳṭa
      1. isim, Çok küçük boyutlarda işaret, benek.
      2. isim, Bazı harflerin üzerine konulan ufak işaret.
      3. isim, Yer: "Köşkten çıktık ve bahçenin her noktasını uzun uzun durup konuşarak dolaştık." - Ahmet Haşim
      4. isim, Konu, konu ile ilgili önemli bölüm: "Genç adam o noktada alaka uyandırıcı bir şey keşfetmiş gibiydi." - Yakup Kadri Karaosmanoğlu
      5. isim, Nöbetçi bulunan yer: Orada polis noktası var.
      6. isim, Nöbetçi, gözcü, bekçi: "O yokuşun başındaki küçücük karakolun her gece çıkardığı noktayı unutuyorsunuz." - Ömer Seyfettin
      7. isim, mecaz; Sınır, derece, radde: Savaşın gerçekleşme noktasına yaklaştığı sırada...
      8. isim, dil bilgisi; Cümlenin bittiğini anlatmak için sonuna konulan, küçük benek biçimindeki noktalama işareti (.).
      9. isim, matematik; Hiçbir boyutu olmayan işaret.
      10. isim, spor; Orta nokta.

      nakit, -kdi
      Arapça naḳd
      1. isim, ekonomi; Para, akçe.
      2. isim, Kullanılması hemen mümkün olan para, peşin para, likit.

      kaynaklar:
      nisanyansozluk.com
      sozluk.gov.tr
      ilyas karslı, yeni sözlük
      mevlüt sarı, el mevarid

      güncelleme: tanım eklendi.
    3 entry daha