mukan kağan
-
(bkz: göktürk devleti)'nin kurucusu bumin kağan'ın oğlu kara kağan'ın kardeşidir. kara kağan öldükten sonra tahta geçip devleti en güçlü hale getiren ulu türk hakanıdır. türk tarihinde; atatürk, mete, kül tigin ve timur ile birlikte en sevdiğim figürdür. müthiş bir askeri dehaya, stratejik derinliğe ve zekaya sahiptir. çin'i maymun etmiştir. o sıralar chou ve chi'lerin savaş halinde olduğu çin üzerinde kurduğu baskıyla; çin tarihini değiştirmiştir. chi'lere karşı desteklediği chou'ların savaşı kazanmasıyla; çin tarihi köklü bir şekilde değişmiştir. bu süreçte izlediği diplomasi takdire şayandır. çin kaynaklarında hakkında en çok bilgi verilen türk hakanıdır.
ahmet taşağıl hoca'mızın kök tengri'nin çocukları kitabında yazdıklarını aynen aktarayım. kitabın 132. sayfasından aynen yazıyorum;
mukan şahsiyeti hakkında en çok bilgi verilen hükümdardır. özellikle zeki, bilgili, sert tabiatlı olduğu belirtildiği gibi, askeri mücadelelerde de çok haşin oldğu vurgulanmıştır. kaynaklarda anlatıldığına göre yüzünün genişliği 30 cm'den fazla, gözleri donuk cam gibi (gri), yüzünün rengi çok kızıldı. olağanüstü cesur olduğu bildirilen mukan, askeri taktikleri çok iyi biliyordu. neticede onun bu üstün vasıflarından komşu devletlerin hepsi çok korkmuştu. kuzey çin'deki her iki devleti kendine bağlayan mukan'a Orta asya'daki bütün kavim ve devletler bağlanmıştı. tarihi ipek yolu göktürk ülkesinde huzura kavuşmuştu.
dönemin en kalabalık türk kavmi olan tölesler'i bütün olarak kendine bağlamıştır. kendinden önce devletin başına iş açan juan-juanları silmiştir. kıtanlar, kırgızlar, akhunlar, k'u mo-hsi, shih-wei,tangutlar gibi pek çok kavimi kabile, devlet mukan'a boyun eğmiştir. kendisi ölmeden önce oğlu ta-lo-pien yerine kardeşi taspar'ı vasiyet etmiş, tahta onun çıkmasını sağlamıştır.