theremin

  • ilk elektronik ve çalarken temas gerekmeyen müzik aletidir. İsmini mucidi olan Rus Profesör Leon Theremin'den alır, 1928'de mucidi tarafından patenti de alınmıştır. Gerçek adı Termenvox veya Aetherphone'dur. Kontrolü iki metal anten arasında sağlanır, bu antenler aleti çalan kişinin ellerinin pozisyonunu algılarlar. Bir el ile titreşim dalgaları gönderilir, diğer el ile de sesin şiddeti ayarlanır.
  • insan sesine en yakın müzik aleti. enstrümanı çalan kişiye ise ‘Thereminist’ denilmektedir. ülkemizdeki temsilcisi cihan gülbudak'ın da meczup ismiyle videoları bulunmaktadır pan's labryinth
  • Anlamsız pahalı olan müzik aleti.
  • Theremin, manyetik dalgalar kullanılarak çalınabilen müzik aletidir.

    Theremin, 1919 yılında rus fizik bilimci ve mucit lev sergeivitch termen -daha sonra bu ad Léon Theremin olarak yazılacaktır- tarafından icat edilmiştir. Léon Theremin icat ettiği bu alete Aetherphone ismini vermiştir.

    Thereminin çalışma prensibi şöyledir: Cihaz iki ayrı devre yardımıyla kulağın duyamayacağı kadar yüksek frekansta iki osilasyon üretir. Eller, yatay ve dikey antenlere yaklaştırılarak iki devre arasındaki bağlantı sağlanır. İki duyulamaz osilasyonun çakışması bir ‘vuruş’, yani duyulabilir osilasyonlar meydana getirir. El hareketleriyle, osilasyonların frekansı değiştirilerek ses perdeleri elde edilir.

    Elinizi dikey bir anten olan metal çubuğa yaklaştırdığınızda ses tizleşmekte, uzaklaştırdığınızda peşleşmekte, elinizi tamamen çektiğinizde ise ses kesilmektedir. Cihazın sol yan tarafında duran ikiye kıvrık tel biçimindeki yatay anten ise üretilen sesin yoğunluğunu değiştirmeye yaramaktadır. Eli kıvrık tele doğru aşağı indirmekle şiddet, dolayısıyla da ses hacmi düşer. Yani sağ el ses perdelerini sol el ise ses yoğunluğunu kontrol etmektedir. Yıllardır kullandığımız radyolarda şöyle benzer bir durumla karşılaşırız: Elimizi alıcıya yaklaştırdığımızda duyulan uğultu elimizi çektiğimizde kaybolur. Bu olgu o zamanlar çeşitli parçaların arasına metalik plakalar koyularak azaltılmaya çalışılmıştır. O zamanda Léon Theremin bu olguyu kullanarak yeni bir müzik aleti tasarlamayı düşünmüş ve kafasındakini tam olarak gerçekleştirmiştir.

    Theremin kabaca tarif edilirse, aletin antenleri arasında zayıf bir elektrik oluşuyor ve kim ona yaklaşırsa, aynı anda müzik yapmaya da başlamış olmaktadır. Ellerin metale olan uzaklığına göre sesler yükselip alçalmaktadır ve bu ses, keman ile insan sesinin karışımına benzetilmektedir. Güzel sesler çıkarabilmek için konsantre olmak, deyim yerindeyse aletin ruhuna(içine) girebilmek gerekmektedir. Thereminin Elektronik bir tınısı vardır. Saatler boyunca dinlemek zorlayıcı olabilir, ama bir albüm uzunluğu, Thereminin tadını çıkarmak için yeterli olmaktadır.

    theremin çalan kişiye Thereminist denilmektedir.

    Léon Theremin, Theremini 1922 yılında müziği ve fiziği sevdiği bilinen Bolşevik lider Vladimir Lenin’e bizzat tanıtmıştır. enstrümanın fütüristik ses ve dizaynı Lenin’i oldukça etkilemiştir. Lenin bu aletten o kadar etkilenmiştir ki onu çalmak için özel ders almıştır Léon Theremin'den. Lenin, bu tip icatların elektrikselleşmeye katkı sağlayacağını ve böyle bir icadın komünizmi güçlendireceğini düşünmüştür. bunun için Sovyetler Birliği’ne dağıtılsın diye 600 tane Theremin siparişi vermiştir. ayrıca son Sovyet teknolojisi olarak bu ürünü tanıtmak amacıyla bir Avrupa turu yapılmıştır. lenin bu enstrümanı Avrupa'dan sonra Amerika birleşik devletleri’ne götürüp orada tanıtması için Léon Theremin'i desteklemiştir.

    Léon Theremin, cihazı rusya'da tanıttıktan sonra Avrupa’ya götürmüştür. ardından 1927 yılında da Plaza Oteli’nde ilk gösterimini yapmak için amerika birleşik devletleri'ne götürmüştür.

    Léon Theremin, 1928 yılında new york filarmoni orkestrası'na Theremin çalarak eşlik etmiştir.

    Léon Theremin, 1921 yılında theremine rus patenti, 1928 yılında 1661058 patent numarasıyla icadının amerikan patentini almıştır. daha sonra aletin ticari üretim haklarını Radio Corporation of America(rca)'ya devretmiştir.

    Léon Theremin, 1930'larda new york'ta bir laboratuvar kurarak Theremini geliştirmiş, başka elektronik müzik aletlerini ve icatlarını burada denemiştir.

    Léon Theremin, 1930'larda On Theremin carnegie salonunda sahne almıştır. iki yıl sonra Léon Theremin tarihteki ilk elektronik orkestra'yı yönetmiştir. bu konserde Theremini ve kullanımı viyolonseli andıran klavyeli Theremin gibi elektronik aletlerin özelliklerini ön plana çıkarmıştır.

    1934 yılında Besteci Edgard Varèse iki theremin için bir eser yazmıştır.

    Ünlü besteci Bohuslav Martinů 1944’te theremin, obua, yaylılar dörtlüsü ve piyano için ‘‘Fantaisies’’yi bestelemiştir ve bu besteyi ms. Rosen’a ithaf etmiştir. Bu parçayla ilgili olarak Neue Zürcher Zeitung'da daha sonra şu satırlar yazılmıştır: “Theremin, obua, yaylılar dörtlüsü ve piyano için Bohuslav Martinů tarafından yazılan ‘Fantaisies’ sanatsal açıdan büyük önem taşımaktadır. Bohuslav Martinů çalgının kendine özgü niteliklerini dâhice kullanmış. Theremini solo çalan müzisyenin sihirli gibi görünen jestleri de çok etkileyiciydi, sanki bütün müziğin kökeni olan büyüyü çağrıştırıyordu.”

    Sinema ve televizyon dünyasında ise theremin’in kullanıldığı liste uzamaktadır. İlk olarak Miklós Rózsa 1945 yılında Alfred Hitchcock'un Spellbound(Öldüren Hatıralar) filminde Theremin’i kullanmıştır.

    theremin enstrümanının en sadık hayranı ve tüm zamanların en önemli Theremin icracılarından kabul edilen keman virtüozu Clara Rockmore theremini ilk kez amerika birleşik devletleri'nde dinlemiştir. o dönemde pek çok kişi theremini tuhaf bulup önemsemese de Clara Rockmore bu enstrümanın dünyada ciddiye alınmasını sağlamıştır. Clara Rockmore bir süre Léon Theremin'in yanında çalışmış, enstrümanın kullanma tekniğini iyice öğrenmiştir. Rockmore bu enstrümanı layığıyla çalmaya başladıktan sonra Pyotr İlyiç Çaykovski'nin Berceuse eseri gibi birçok klasik müzik bestesini yeniden yorumlamıştır.

    1945’te Clara Rockmore, Leopold Stokowski yönetimindeki New York Filarmoni Orkestrası eşliğinde Anis Fuleihan’ın theremin ve orkestra için yazdığı eserleri seslendirerek ilk kez konser vermiştir. Bu dönemde Theremin, Miklós Rózsa’nın iki film müziğinde başka şekilde yaratılamayacak bir psikolojik etki yaratmak üzere kullanılmıştır. Time dergisi bu film müzikleriyle ilgili şunları yazmıştır: Spellbound’da ‘kontraltonun doğal olmayan inleyişi’ baygınlık geçiren kahramanı karakterize etmeye yaramıştır. Yönetmenliğini Billy Wilder’ın yaptığı “The Lost Week End” filminde Theremin müzikal olarak genç yazarın uyanan içki içme isteğini sembolize etmiştir. Bu istek yazarı barlarda yakalar, onu hırsızlık yapmaya iter. İntihar etme isteği giderek daha belirgin hâle gelir ve cinnet geçirirken uçuşan yarasalar görünür. Aslında Hollywood’da thereminden ilk kez yararlanılmıyordu; ama bu iki film öyle etkili oldu ki, 1945’ten itibaren bu çalgı sinematografi endüstrisinde popüler hâle gelmiştir.

    Léon Theremin'e enstrümanını geliştirmeye çalıştığı zamanlarda döneminin önde gelen bilim insanları, bestecileri, müzik teotisyenleri arka çıkmıştır. bunlardan bazıları ünlü besteci Joseph Schillinger ve fizik bilimci Albert Einstein(kendisi aynı zamanda amatör kemancı)'dır.

    Theremin, 1940'larda filmlerde kullanılmaya başlamasına esas olarak 1960'larda The Beach Boys topluluğu Thereminin dünyaca tanınmasında etkili olmuştur. Ayrıca Led Zeppelin, Jean Michel Jarre, Aerosmith, Portishead gibi farklı türden gruplar ve müzisyenler bu enstrümanın büyüsüne kapılmıştır

    etkileyici bir sese sahip olan önemli müzisyen Tom Waits, tiyatro ve müziği bir araya getirdiği “Alice” isimli eserinde theremin kullanarak güzel ezgiler yaratmıştır.

    Thereminin sesini değiştirecek hiçbir tuş, yay, ip veya fiziksel başka bir donanım olmamasına rağmen enstrümanı çalmak için herhangi bir enstrümanda olduğu gibi sıkı bir çalışma, disiplin ve beceri gerekmektedir.

    Léon Theremin bu müzik aletini, "Theremin şarkı söyleyen bir alettir. İnsan melodiyi kendi iç sesiyle söyler." şeklinde betimlemiştir.

    pek çok büyük buluş gibi thereminin icadı da laboratuvarda kazara olmuştur. Theremin: Ether Music and Espionage kitabının yazarı Albert Glinsky, Léon Theremin'in bu enstrümanı kimya laboratuvarında gazların özkütlesini ölçmek için sesli bir yöntem ararken yanlışlıkla icat ettiğini belirtmiştir. Enstrümanın ilk hâlinde ayak pedalları mevcuttur, ancak Glinsky’nin anlattığına göre Léon Theremin, ellerin tamamen havada olmasının çok daha ilginç olacağına ve görünürde boşluktan ses çıkmasına akıllıca karar vermiştir.

    Ses oluşturmak için büyük bir koordinasyon gerektiren bu enstrüman, öğrenilmesi en zor olan müzik aletleri arasında yer almaktadır.

    Elektronik bağlantılı bir cihaz olan theremin, icat edildikten sonra teknoloji ile paralel ilerleyen elektronik müziğin gelişmesinde etkili olmuştur. bu bakımdan theremin için Dünyanın ilk elektronik müzik aletlerinden demek doğru olacaktır.

    theremin, hiçbir parçasına dokunulmadan çalınan ilk müzik enstrümanı olarak bilinmektedir.

    Bilim kurgu ve korku filmleri başta olmak üzere filmlerde theremin sesi kullanılmıştır. filmlerde gizemi, korkuyu, tehdidi ve dünya dışı tehlikeleri haber vermek için thereminin çıkardığı ses oldukça uygun bulunmuştur. filmlerdeki o ürkütücü sesin thereminden geldiği hâlen pek çok kişi tarafından bilinmemektedir.

    Theremin’in tuşları, telleri ya da borusu yoktur. bu müzik aleti, normal müzik aletlerine benzeyen hiçbir öge taşımamaktadır. Theremin, dışarıdan bakıldığında sadece iki anteni olan bir kutu görünümündedir.

    Léon Theremin, bilimsel ve müzikal yeniliğin en modern zamanlarında yaşıyordu. tasarladığı bu enstrümanın müzik dünyasıyla bütünleşmesini, müzik camiasında kendine yer edinmesini istemiştir. 1930’larda Amerikan Siyahi Bale Topluluğu ile çalışırken, Lavinia Williams adlı Afrikalı-Amerikalı genç bir dansçıya aşık olup onunla evlenmiştir. Bu olay sonucunda sosyal çevresi kendisini dışlamıştır. 1938 yılında ya aniden ABD’den Sovyetler Birliği’ne taşınmıştır. Lavinia Williams’ın iddiasına göre ise stüdyosundan kaçırılmıştır. asıl Hikâye ne olursa olsun theremin kendini Sharaska isimli Gulag laboratuvarında Sovyetler Birliği için dinleme cihazları tasarlarken bulmuştur. ondan sonraki hayatında KGB için çalışmıştır. ayrıca Moskova Devlet Üniversitesi’nde fizik profesörlüğü yapmıştır.

    1993 yılında Léon Theremin'in ilginç hayat öyküsü Steven M. Martin tarafından Theremin: An Electronic Odyssey adlı belgesel filmle beyaz perdeye aktarılmıştır. bu belgesel film ile Steven M. Martin, 1994 Sundance Film Festivali'nde Film Yapımcıları Ödülü'nü kazanmıştır.

    Léon Theremin, 1970'lerde dokuz yaşındaki yeğeni Lydia Kavina'ya Theremin dersleri vermeye başlamıştır. günümüzde lydia kavina dünyanın en iyi ve en tanınmış Thereministleri arasında gösterilmektedir. ayrıca lydia kavina, Léon Theremin'in son Theremin öğrencisi olma şansına sahip kişidir.

    Theremin için "dünyanın ilk elektronik müzik aleti" ifadesi doğru değildir. dünyanın resmi kayıtlarda geçen ilk elektronik-mekanik müzik aleti telharmonium'dur. bu müzik aleti 1897 yılında Thaddeus Cahill tarafından icat edilmiştir. patentinde telharmonium veya dinamophone olarak geçmektedir.

    Léon Theremin, elektronik enstrümanlarından hiç vazgeçmemiştir. Moskova Devlet Konservatuvarı’nda geçirdiği 10 yıllık süre içinde thereminin farklı varyasyonlarını ve elektronik çelloyu icat etmiştir. 1993 yılında 97 yaşındayken yaşama veda etmeden hemen önce son theremin tanıtımını gerçekleştirmiştir.

    yerli müzik topluluklarından Baba zula da bu enstrümanın büyüsüne kapılanlar arasındadır. ayrıca baba zula ülkemizde theremini ilk kullanan müzisyenlerdendir.

    Cihan Gülbudak, thereminin ülkeminizdeki önemli temsilcilerindendir.

    Fazıl Say, Haziran 2012’de 40. İstanbul Müzik Festivali kapsamındaki konserinde ilk kez theremin kullandığı “Mezopotamya Senfonisi” isimli eserinin dünya prömiyerini gerçekleştirmiştir.

    Ankara Üniversitesi Devlet Konservatuvarı Öğretim Görevlisi besteci İsmail Sezen, uluslararası theremin sanatçısı Thorwald Jørgensen'den aldığı sipariş üzerine Theremin ve Orkestra İçin Süit'i bestelemiştir. eserin dünya prömiyeri 10 Aralık 2018'de izmir'de gerçekleşmiştir. Theremin ve Orkestra İçin Süit, bir türk bestecinin theremin için bestelediği ilk solo eser olma niteliğini taşımaktadır. daha önce baba zula müzik grubu ve Fazıl Say da eserlerinde theremine yer vermiştir, ancak thereminin kullanıldığı bu eserler theremin için yazılmamıştır. burada theremin orkestra veya grup eşliğinde kullanılmıştır.

    Theremin'in mucidi Léon Theremin 1993 yılında kendisiyle ilgili yapılan "Theremin: An Electronic Odyssey" adlı belgeselin galasından bir gün sonra 97 yaşında yaşama veda etmiştir.

    kaynaklar: kaynak:1, kaynak:2, kaynak:3, kaynak:4, kaynak:5, kaynak:6, kaynak:7

    aşağıda Thereminin mucidi Léon Theremin'in eşi natalia ile birlikte 1987 yılındaki icrasını dinleyebilirsiniz.
    dinletiye giden yol..

    aşağıdaki videoda da thereminin ilk ve en önemli temsilcilerinden Clara Rockmore'un piyano eşliğinde "Berceuse" icrasını dinleyebilirsiniz.
    dinletiye giden yol..